چگونه بدون دعوا با نوجوان خود گفتگو کنیم؟
گفتگو با نوجوان همیشه ساده نیست. نوجوان در دورهای قرار دارد که از یک طرف هنوز به حمایت و راهنمایی والدین نیاز دارد و از طرف دیگر میخواهد مستقل باشد و برای خودش تصمیم بگیرد. همین تضاد گاهی باعث میشود صحبتهای معمولی درباره درس، دوستان، استفاده از تلفن همراه یا ساعت رفتوآمد، خیلی زود به بحث و دعوا تبدیل شود.
اگر از خودتان میپرسید چگونه بدون دعوا با نوجوان خود گفتگو کنیم، باید بدانید هدف اصلی فقط آرام نگه داشتن فضای خانه نیست. گفتوگوی سالم به نوجوان کمک میکند احساس امنیت، ارزشمندی و استقلال بیشتری داشته باشد. در مقابل، سرزنش، تهدید و مقایسه معمولا باعث میشود نوجوان بیشتر سکوت کند، فاصله بگیرد یا رفتارهایش را از والدین پنهان کند.
چرا گفتگو با نوجوان گاهی به دعوا تبدیل میشود؟
نوجوانی دوره تغییرات سریع جسمی، عاطفی و اجتماعی است. نوجوان ممکن است در یک روز احساس اعتمادبهنفس داشته باشد و چند ساعت بعد، به دلیل یک انتقاد ساده، احساس بیارزشی یا خشم کند. او در حال ساختن هویت خود است و به همین دلیل، نسبت به دخالت، کنترل و قضاوت حساستر میشود.
مطالعه بیشتر: افسردگی در نوجوانان و جوانان، از علائم تا راه های درمان
از طرف دیگر، والدین نیز معمولا با نگرانی درباره آینده فرزندشان صحبت میکنند. نگرانی درباره افت تحصیلی، دوستان نامناسب، فضای مجازی یا تصمیمهای عجولانه، ممکن است باعث شود لحن گفتوگو از حالت آرام خارج شود. در نتیجه، والد تصور میکند در حال راهنمایی است، اما نوجوان حرف او را به شکل سرزنش یا کنترل میشنود.گاهی نیز زمان نامناسب، خستگی، گرسنگی یا عصبانیت قبلی باعث میشود یک موضوع کوچک، به مشاجرهای جدی تبدیل شود.
پیش از شروع صحبت، زمان مناسبی انتخاب کنید
یکی از مهمترین اصول گفتگو با نوجوان بدون دعوا، انتخاب زمان مناسب است. اگر نوجوان تازه از مدرسه برگشته، خسته است، با دوستش بحث کرده یا مشغول کاری مهم است، احتمالا آمادگی شنیدن نصیحت و گفتوگوی جدی را ندارد.بهتر است پیش از مطرح کردن موضوع، از او اجازه بگیرید. برای مثال بگویید:
“میخواهم درباره موضوعی با تو صحبت کنم. الان فرصت و حوصلهاش را داری یا بعدا صحبت کنیم؟”
همین جمله ساده، به نوجوان احساس احترام و اختیار میدهد. البته این به معنای آن نیست که او میتواند هر گفتوگویی را برای همیشه عقب بیندازد. اگر موضوع مهم است، میتوانید زمان مشخصی را برای صحبت تعیین کنید.
گفتگو را با سرزنش شروع نکنید
شروع گفتوگو، تأثیر زیادی بر ادامه آن دارد. جملههایی مانند:
- “تو هیچوقت به حرف من گوش نمیدی”
- “همیشه بیمسئولیتی”
- “از دستت خسته شدم”
نوجوان را در موضع دفاعی قرار میدهد. وقتی فرد احساس کند شخصیتش مورد حمله قرار گرفته، معمولا دیگر به اصل موضوع توجه نمیکند و فقط تلاش میکند از خودش دفاع کند.بهجای حمله به شخصیت نوجوان، درباره رفتار مشخص صحبت کنید. مثلا به جای اینکه بگویید:
“تو خیلی بینظمی!”
بگویید:
“وقتی وسایل مدرسهات را از شب قبل آماده نمیکنی، صبحها دیرتر آماده میشوی و خودت هم مضطرب میشوی. دوست دارم راهی پیدا کنیم که این وضعیت بهتر شود.”
در این روش، رفتار قابل تغییر مطرح میشود، نه ارزش و شخصیت نوجوان.
بیشتر گوش کنید و کمتر سخنرانی کنید
یکی از دلایل شکست گفتوگو با نوجوان این است که والدین صحبت را شروع میکنند و بدون توقف ادامه میدهند. نوجوان در چنین شرایطی احساس میکند قرار نیست نظرش شنیده شود و فقط باید منتظر پایان نصیحت بماند.گوش دادن فعال یعنی با دقت به حرفهای نوجوان توجه کنید، وسط صحبت او نپرید و قبل از پاسخ دادن، مطمئن شوید منظورش را درست فهمیدهاید. میتوانید بگویید:
“اگر درست فهمیده باشم، ناراحت شدی چون فکر کردی من بدون شنیدن حرفت قضاوتت کردم. درست متوجه شدم؟”
این جمله به معنای تأیید همه رفتارهای نوجوان نیست؛ بلکه نشان میدهد احساس او برایتان مهم است. وقتی نوجوان احساس کند شنیده میشود، احتمال بیشتری دارد که به حرف والدین نیز گوش دهد.
احساس نوجوان را کوچک نشمارید
گاهی مسئلهای که برای والدین ساده به نظر میرسد، برای نوجوان بسیار جدی است. اختلاف با دوست، پذیرفته نشدن در یک گروه، نگرانی درباره ظاهر یا شکست در امتحان، ممکن است ذهن نوجوان را کاملا درگیر کند.جملههایی مانند “این که چیزی نیست”، “در سن تو این حرفها معنی ندارد” یا “بزرگتر که شدی میفهمی”، احساس نوجوان را بیاعتبار میکند. بهتر است ابتدا احساس او را ببینید و بعد درباره راهحل صحبت کنید:
“میفهمم این اتفاق برایت ناراحتکننده بوده. دوست داری فقط به حرفت گوش بدهم یا با هم دنبال راهحل بگردیم؟”
این نوع پاسخ، فضای امنی برای ادامه گفتوگو ایجاد میکند.
از سؤالهای باز استفاده کنید
پرسشهایی که پاسخ آنها فقط “بله” یا”نه” است، معمولا گفتوگو را کوتاه میکنند. برای نزدیک شدن به نوجوان، از سؤالهای باز استفاده کنید؛ سؤالهایی که او را به توضیح دادن تشویق میکنند.برای مثال:
- “امروز در مدرسه چه چیزی بیشتر ذهنت را درگیر کرد؟”
- “از نظر خودت، بهترین راه برخورد با این مشکل چیست؟”
- “فکر میکنی چه چیزی باعث شد این تصمیم را بگیری؟”
- “دوست داری من در این شرایط چه کمکی به تو بکنم؟”
با این حال، سؤالها نباید حالت بازجویی پیدا کنند. پشت سر هم پرسیدن سؤالهای زیاد، حتی اگر نیت خوبی داشته باشد، میتواند نوجوان را خسته یا مضطرب کند.
قانون را روشن، کوتاه و قابل اجرا بیان کنید
گفتوگوی آرام به معنای حذف قانون و مسئولیت نیست. نوجوان به مرزهای روشن نیاز دارد، اما این مرزها باید منطقی، قابل توضیح و تا حد امکان همراه با مشارکت او باشند.برای مثال، درباره استفاده از تلفن همراه میتوانید بگویید:
“در خانه توافق میکنیم که هنگام خواب، گوشی بیرون از اتاق باشد تا استراحتت بههم نخورد. اگر پیشنهادی داری که این قانون برایت قابلاجراتر شود، میشنوم.”
در این روش، والد همچنان مسئولیت خود را حفظ میکند، اما نوجوان نیز فرصت دارد نظرش را بیان کند. قانونهایی که بدون توضیح و فقط با تهدید اجرا میشوند، معمولا مقاومت بیشتری ایجاد میکنند.
از مقایسه و تهدید دوری کنید
مقایسه کردن نوجوان با خواهر، برادر، همکلاسی یا فرزند دوستان، معمولا انگیزه ایجاد نمیکند؛ بلکه احساس ناکافی بودن و خشم را افزایش میدهد. همچنین تهدیدهایی مانند «اگر این کار را بکنی، دیگر هیچ اعتمادی به تو ندارم» ممکن است رابطه را آسیبپذیر کند.بهتر است پیامد رفتار را روشن کنید و درباره مسئولیت آن صحبت کنید. مثلا:
“اگر تکالیفت را انجام ندهی، زمان تفریح امروز کوتاهتر میشود، چون مسئولیتهای روزانه باید پیش از سرگرمی انجام شوند.”
پیامد باید تا حد امکان مرتبط، قابل پیشبینی و متناسب با رفتار باشد.
اعتماد را با رفتارهای روزمره بسازید
اعتماد در یک گفتوگوی مهم ساخته نمیشود؛ بلکه نتیجه رفتارهای کوچک و مداوم است. اگر والدین به قولهای خود عمل کنند، رازهای نوجوان را بیدلیل برای دیگران تعریف نکنند، در جمع تحقیرش نکنند و هنگام اشتباه فقط سرزنش نکنند، نوجوان نیز راحتتر درباره مسائلش صحبت خواهد کرد.البته اعتماد به معنای آزادی بیحدومرز نیست. والدین همچنان باید درباره امنیت، سلامت و رفتارهای پرخطر حساس باشند. تفاوت در این است که نظارت با کنترل افراطی و تجسس دائمی یکی نیست.
جمعبندی
برای اینکه بدانیم چگونه بدون دعوا با نوجوان خود گفتگو کنیم، باید گفتوگو را از میدان قدرت به فضای همکاری تبدیل کنیم. انتخاب زمان مناسب، گوش دادن فعال، احترام به احساسات نوجوان، پرهیز از سرزنش و تعیین قانونهای روشن، از مهمترین اصول ارتباط سالم با نوجوان هستند.نوجوان بیش از آنکه به والدینی بینقص نیاز داشته باشد، به والدینی نیاز دارد که قابل اعتماد، قابل گفتوگو و آماده اصلاح رفتار خود باشند. آرام صحبت کردن به معنی کوتاه آمدن از ارزشها نیست؛ بلکه راهی است برای اینکه نوجوان بتواند پیام شما را بشنود و در عین حال، رابطه عاطفی میان شما حفظ شود.